Türkiye deprem kuşağında yer alan bir ülke olarak her yıl ciddi can ve mal kayıpları riskiyle karşı karşıya kalmaktadır. Özellikle büyük şehirlerdeki eski ve dayanıksız yapı stoku kentsel dönüşüm projelerini bir tercih olmaktan çıkarıp hayati bir zorunluluk haline getirmiştir. Buna rağmen son yıllarda bazı yerel yönetim temsilcileri tarafından dile getirilen “kentsel dönüşüme son vereceğiz” söylemi, kamuoyunda hem umut hem de ciddi bir belirsizlik yaratmaktadır.
Bu tür açıklamalar kısa vadede sosyal kaygılara hitap ediyor gibi görünse de uzun vadede şehir güvenliği hukuki sorumluluklar ve kamu yararı açısından önemli riskler barındırmaktadır. Belediyeler yalnızca sosyal politikalar üreten kurumlar değil; aynı zamanda can güvenliğini sağlamakla yükümlü idarelerdir. Mevzuat çerçevesinde riskli yapıların dönüştürülmesi kamu otoriteleri için bir yetki olmanın ötesinde çoğu zaman bir hukuki sorumluluk niteliği taşımaktadır.
Bu makalede, kentsel dönüşümü tamamen durdurma söyleminin hukuki karşılığı, belediyelerin görev ve yükümlülükleri, kamu güvenliği açısından doğabilecek sonuçlar ile toplumda oluşturduğu algı detaylı şekilde ele alınacaktır. Ayrıca popülist yaklaşımlar ile yasal gerçekler arasındaki fark ortaya konularak, kentsel dönüşümün neden sürdürülebilir ve bilimsel temellere dayalı bir şekilde devam etmesi gerektiği açıklanacaktır.
Belediyeler, Anayasa ve ilgili mevzuat çerçevesinde şehirlerin sağlıklı, güvenli ve yaşanabilir şekilde planlanmasından sorumlu idarelerdir. Bu sorumluluk yalnızca imar planı yapmakla sınırlı değildir; mevcut yapı stokunun can ve mal güvenliği açısından denetlenmesi ve riskli yapıların bertaraf edilmesi de bu kapsamın içindedir.
Özellikle 5393 sayılı Belediye Kanunu ve 6306 sayılı Afet Riski Altındaki Alanların Dönüştürülmesi Hakkında Kanun, belediyelere kentsel dönüşüm süreçlerinde aktif rol yüklemektedir. Riskli yapıların tespit edilmesine rağmen dönüşüm sürecinin bilinçli şekilde durdurulması veya ihmal edilmesi, idarenin hizmet kusuru kapsamında sorumluluğunu doğurabilir.
Bu noktada “kentsel dönüşüme son vereceğiz” söylemi, hukuken bağlayıcı bir politika değil; aksine idarenin görev alanını yok sayan bir yaklaşım olarak değerlendirilmektedir.
Kentsel dönüşüm, keyfi olarak başlatılan veya durdurulan bir uygulama değildir. Riskli yapı tespiti yapılmış, teknik raporlarla dayanıksız olduğu ortaya konmuş binaların dönüştürülmemesi; yalnızca idari bir tercih değil, hukuka aykırı bir ihmal anlamına gelebilir.
Hukuk devleti ilkesine göre idareler, mevzuatla kendilerine verilen görevleri yerine getirmek zorundadır. Riskli yapıların varlığı biliniyorken dönüşüm sürecinin durdurulması; olası bir deprem sonrası meydana gelebilecek can kayıplarında belediyeleri idari ve tazminat sorumluluğu ile karşı karşıya bırakabilir.
Bu nedenle kentsel dönüşümün tamamen durdurulması değil; adil, şeffaf ve sosyal boyutu güçlendirilmiş şekilde yürütülmesi hukuken mümkündür.
“Kentsel dönüşüme karşıyız” veya “dönüşümü durduracağız” gibi söylemler, çoğu zaman kısa vadeli toplumsal tepkileri yatıştırmayı amaçlayan popülist yaklaşımlardır. Ancak kamu yönetiminde popülizm, özellikle afet riski taşıyan alanlarda ciddi sonuçlar doğurabilir.
Kentsel dönüşüm karşıtlığı, genellikle mülkiyet hakkı, kira artışları ve yerinden edilme kaygıları üzerinden şekillenmektedir. Bu kaygılar gerçek ve dikkate alınması gereken sorunlardır. Ancak çözüm, dönüşümü tamamen reddetmek değil; hak sahiplerini koruyan, sosyal destek mekanizmaları içeren ve katılımcı modeller geliştirmek olmalıdır.
Aksi halde dönüşüm karşıtı söylemler, bilimsel gerçekleri gölgede bırakarak şehirleri daha kırılgan hale getirmektedir.
Riskli yapıların bilinmesine rağmen dönüşüm yapılmaması halinde, büyük bir deprem sonrası belediyelerin karşılaşabileceği hukuki sonuçlar oldukça ağır olabilir. İdare aleyhine açılabilecek davalarda;
gibi iddialar gündeme gelebilir. Özellikle bilirkişi raporlarıyla riskin önceden tespit edildiğinin ortaya konulması, idarenin savunma alanını ciddi şekilde daraltır. Bu durum, yalnızca hukuki değil; vicdani ve siyasi sorumluluk açısından da ağır sonuçlar doğurur.
Kentsel dönüşüm çoğu zaman yalnızca “rant”, “yüksek katlı binalar” veya “müteahhit kazancı” ile özdeşleştirilmektedir. Oysa doğru planlanan dönüşüm projeleri;
gibi birçok kamusal fayda üretmektedir. Sorun dönüşümün kendisi değil, yanlış uygulamalar ve denetimsizliktir.
“Kentsel dönüşüme son vereceğiz” söylemi, hukuki gerçeklerle ve afet riski altındaki şehirlerin ihtiyaçlarıyla örtüşmemektedir. Belediyeler için kentsel dönüşüm bir siyasi tercih değil; can güvenliği, kamu yararı ve hukuki sorumluluk meselesidir.
Asıl tartışılması gereken konu, dönüşümün nasıl daha adil, şeffaf ve sosyal devlet ilkelerine uygun şekilde yürütüleceğidir. Aksi halde dönüşümü durdurma vaadi, gelecekte telafisi mümkün olmayan kayıpların zeminini hazırlayabilir.
1. Kentsel dönüşüm belediyelerin keyfine göre durdurulabilir mi?
Hayır. Riskli yapı tespiti yapılmış alanlarda dönüşüm süreci, yalnızca idari bir tercih değil; yasal bir yükümlülüktür. Belediyeler mevzuatın kendilerine yüklediği görevleri yerine getirmek zorundadır. Tamamen durdurma kararı hukuki sorumluluk doğurabilir.
2. Kentsel dönüşüm olmadan binalar güçlendirilerek güvenli hale getirilebilir mi?
Bazı yapılar için güçlendirme mümkün olsa da birçok eski bina teknik olarak bu yönteme uygun değildir. Özellikle taşıyıcı sistemi zayıf, ekonomik ömrünü tamamlamış yapılarda en güvenli çözüm yeniden inşadır.
3. “Dönüşüme karşıyız” söylemi yasal bir hak mıdır?
Vatandaşların görüş bildirme ve itiraz hakkı vardır. Ancak bilimsel raporlarla riskli olduğu kanıtlanan yapıların korunması yönünde alınacak idari kararlar hukuka aykırı olabilir. Kamu güvenliği bireysel tercihin önündedir.
4. Belediyeler dönüşümü geciktirirse ne gibi sonuçlar doğar?
Olası bir deprem sonrası yaşanacak zararlar nedeniyle idare hakkında tazminat davaları açılabilir. Ayrıca hizmet kusuru ve görevi ihmal iddiaları gündeme gelebilir.
5. Kentsel dönüşüm her zaman yüksek katlı binalar anlamına mı gelir?
Hayır. Dönüşüm projeleri; bölgenin imar planına, nüfus yoğunluğuna ve altyapı kapasitesine göre şekillenir. Düşük katlı, yatay mimariye uygun projeler de dönüşüm kapsamında uygulanabilmektedir.
6. Hak sahipleri dönüşüm sürecinde mağdur olur mu?
Doğru planlanan projelerde hak kaybı yaşanmaması esastır. Devlet destekleri, kira yardımları ve uzlaşma modelleri ile vatandaşın korunması hedeflenir. Sorun genellikle kötü uygulamalardan kaynaklanır.
7. Kentsel dönüşüm sadece büyük şehirler için mi gereklidir?
Hayır. Türkiye’nin birçok ilçesinde ve küçük yerleşim alanında da eski ve riskli yapı stoku bulunmaktadır. Deprem riski yalnızca metropollere özgü değildir.
8. Dönüşüm yerine mevcut yapıların denetlenmesi yeterli olmaz mı?
Denetim tek başına çözüm değildir. Riskli olduğu tespit edilen bir yapının sadece kontrol edilmesi güvenliği sağlamaz. Asıl amaç, tehlikeyi ortadan kaldırmaktır.
9. Kentsel dönüşüm ekonomik bir yük mü oluşturur?
Kısa vadede maliyetli görünse de uzun vadede afet sonrası oluşabilecek milyarlarca liralık zararların önüne geçer. Ayrıca şehirlerin değerini ve yaşam kalitesini artırır.
10. Dönüşüm karşıtı söylemler neden yaygınlaşıyor?
Genellikle geçmişte yaşanan adaletsiz uygulamalar, kira artışları ve sosyal endişeler bu algıyı beslemektedir. Ancak sorun dönüşümün kendisi değil; sürecin yanlış yönetilmesidir.
